Κτήρια χωρίς περιβαλλοντικό αποτύπωμα; Η νέα πρόκληση της δόμησης

Οι «πράσινες» υποδομές αποτελούν ένα σημαντικό εργαλείο για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προκλήσεων.

Γράφει η ∗ Μαργαρίτα Νίκη Ασημακοπούλου: Καθηγήτρια ΕΚΠΑ Τμήμα Φυσικής – Υπεύθυνη Ομάδας Ερευνών Κτηριακού Περιβάλλοντος

Η κλιματική κρίση δεν αποτελεί μόνο θέμα περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος: Επηρεάζει άμεσα τις επιλογές μας στον τρόπο που σχεδιάζουμε, κατασκευάζουμε και χρησιμοποιούμε τα κτήρια. Ο κατασκευαστικός τομέας αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς CO₂, κατανάλωσης πρώτων υλών και δημιουργίας αποβλήτων στην Ευρώπη αλλά και παγκοσμίως.

Η συζήτηση δεν επικεντρώνεται πλέον μονοδιάστατα στην ενεργειακή απόδοση των κτηρίων, αλλά δίνει σταδιακά τη θέση της στη βιωσιμότητα δόμησης και την πλήρη αποτίμηση του αποτυπώματος του άνθρακα, ξεκινώντας από την εξόρυξη των απαιτούμενων πρώτων υλών έως την κατεδάφιση ή την ανακύκλωση τους.

Η ενσωμάτωση της αξιολόγησης κύκλου ζωής (Life Cycle Assessment – LCA) των οικοδομικών κατασκευών δίνει μια πιο ειλικρινή εικόνα του πραγματικού περιβαλλοντικού αποτυπώματος και επιτρέπει να ληφθούν αποφάσεις που μειώνουν τις εκπομπές σε κάθε στάδιο της ζωής των κτηρίων.

Η προσέγγιση αυτή, γνωστή ως Whole Life Carbon (WLC), βρίσκεται πλέον στον πυρήνα της ευρωπαϊκής πολιτικής. Πρωτοβουλίες όπως η αναθεώρηση της Οδηγίας για την Ενεργειακή Απόδοση Κτηρίων (Energy Performance of Buildings Directive – EPBD), το πρόγραμμα Renovation Wave και το Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία δείχνουν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μεταβαίνει από τη λογική της “ενεργειακής εξοικονόμησης” στη λογική της κυκλικής δόμησης και στη μείωση των εκπομπών.

Σε αρκετές χώρες της Ε.Ε. ήδη αναπτύσσονται προϊόντα και πολιτικές που μειώνουν τις ενσωματωμένες εκπομπές και παρατείνουν τη διάρκεια ζωής των υλικών. Τα πράσινα δομικά υλικά, είτε βιογενούς προέλευσης (bio-based), είτε είναι ανακυκλωμένα, προκειμένου να διευκολύνουν την κυκλική οικονομία (Design for Deconstruction) παίζουν καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη μετάβαση.

Η ευρωπαϊκή αυτή πορεία δείχνει ότι η χαμηλών εκπομπών κυκλική δόμηση δεν είναι μια ιδέα του μέλλοντος, αλλά μια ρεαλιστική πρακτική του παρόντος.

Όπως προκύπτει από το European Green Deal (2024), «το κτήριο του μέλλοντος δεν θα μετριέται μόνο σε τετραγωνικά μέτρα, αλλά σε κιλά διοξειδίου του άνθρακα που  εκπέμπονται ».

Σκοπός του άρθρου είναι να αναδείξει τις σύγχρονες τάσεις στα «πράσινα» δομικά υλικά, τις πρακτικές εφαρμογής τους, και τα βασικά ερωτήματα που αντιμετωπίζει ο κατασκευαστικός κλάδος σήμερα.

Τι σημαίνει «πράσινο» δομικό υλικό στην πράξη

Ο όρος πράσινο δομικό υλικό ακούγεται συχνά, αλλά τι ακριβώς σημαίνει; Ένα υλικό μπορεί να θεωρηθεί «πράσινο» όταν συνδυάζει χαμηλό ανθρακικό αποτύπωμα, ανθεκτικότητα, δυνατότητα ανακύκλωσης ή επαναχρησιμοποίησης, και ασφαλή προέλευση χωρίς περιβαλλοντικά επιβαρυντικές διεργασίες.

Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος (EEA, 2023) και το Buildings Performance Institute Europe (BPIE, 2022), τα υλικά που πληρούν τις προϋποθέσεις αυτές μπορούν να μειώσουν το ανθρακικό αποτύπωμα των κατασκευών έως και 40%. Αντίθετα, η αλόγιστη χρήση τσιμέντου, χάλυβα και πολυμερών υλικών συνεχίζει να επιβαρύνει το περιβάλλον, συνεισφέροντας περίπου 11% των παγκόσμιων εκπομπών CO₂ (GlobalABC, 2023).

Η αγορά δείχνει να στρέφεται σταδιακά σε υλικά βιογενούς προέλευσης αλλά και ανακυκλωμένα υλικά. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα μελετώνται πειραματικές συνθέσεις που μπορούν να δεσμεύουν διοξείδιο του άνθρακα κατά τη διάρκεια της ζωής τους – αποδεικνύοντας πώς η επιστήμη των υλικών μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση των εκπομπών.

Συγκεκριμένα αναφέρονται:

• Βιολογικά και ανανεώσιμα: Ξύλο, μπαμπού, μπάλες Ποσειδωνίας, ίνες κάνναβης (hempcrete), mycelium bricks και άλλα βιοϋλικά που αποθηκεύουν CO₂ κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Έρευνες δείχνουν ότι η χρήση τους μπορεί να προσφέρει έως και 50% μείωση του ενσωματωμένου άνθρακα σε σχέση με συμβατικά υλικά (UNECE, Building Materials for Climate Neutrality, 2024).
• Ανακυκλωμένα: Σκυρόδεμα με ανακυκλωμένα αδρανή, πλάκες από πλαστικά απόβλητα ή ανακυκλωμένο γυαλί, που περιορίζουν την ανάγκη εξόρυξης πρώτων υλών.
• Πράσινα υλικά νέας γενιάς: Μέσα από καινοτομίες στη χημεία των μικροποροδών υλικών στις διαδικασίες παραγωγής, ανοίγεται ο δρόμος για αξιοποίηση ανακυκλωμένων πρώτων υλών και παραγωγή υλικών με χαμηλό αποτύπωμα άνθρακα.

Ωστόσο, η εμπορική τους διάδοση παραμένει πρόκληση στην πράξη. Ζητήματα όπως η διαθεσιμότητα πρώτων υλών, η πιλοτική ωριμότητα, οι οικοδομικοί κανονισμοί και η ανταγωνιστικότητα κόστους πρέπει να ξεπεραστούν ώστε οι τεχνολογίες αυτές να περάσουν από το εργαστήριο στην αγορά.

Έρευνα προς τη βιώσιμη δόμηση

Η επιστήμη δείχνει ξεκάθαρα ό,τι το μέλλον των κατασκευών περνά μέσα από τη ολοκληρωμένη αξιολόγηση του κύκλου ζωής κάθε υλικού και κάθε κτηρίου. Η Ομάδα Ερευνών Κτηριακού Περιβάλλοντος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών μέσα από νέα ερευνητικά έργα, στα οποία συμμετέχει σε συνεργασία με ιδρύματα και εταιρείες τόσο της Ελλάδας όσο και του εξωτερικού, αποδεικνύει πως η κυκλική οικονομία και ο σχεδιασμός κτηρίων χαμηλής εκπομπής CO₂ δεν είναι θεωρητικές έννοιες, αλλά εφαρμόσιμες λύσεις με μετρήσιμα αποτελέσματα.

Σε παλαιότερη έρευνα (Ntouros et al. 2021) που έχει διεξάγει η Ομάδα του ΕΚΠΑ, έχει αναδείξει ότι μικροπορώδη υλικά ικανά να δεσμεύουν διοξείδιο του άνθρακα, τα οποία είναι υποψήφια προς χρήση σε επιφάνειες κτηρίων, οφείλουν να ακολουθούν πράσινες συνθετικές οδούς προκειμένου με επιτυχία να εισαχθούν στο μέλλον υπό ώριμες συνθήκες, σε χρήση στα κτήρια και τα τελευταία να αποκτήσουν χαρακτηριστικά ενεργής δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα προκειμένου να αποτελέσουν την ουσία του πνεύματος της EPBD ως προς τα κτήρια μηδενικών εκπομπών (zero emission buildings).

Σε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο γνωστό περιοδικό, Energy and Buildings, οι ερευνητές της ομάδας του ΕΚΠΑ έδειξαν ότι η κυκλική ανακαίνιση μπορεί να αποτελέσει βιώσιμη εναλλακτική στο μοντέλο «κατεδάφιση και ανακατασκευή», μειώνοντας δραστικά τις ενσωματωμένες εκπομπές άνθρακα. Η χρήση φυσικών και επαναχρησιμοποιήσιμων υλικών, όπως το ξύλο CLT ή ο δομικός χάλυβας, συμβάλλει στη μακροζωία των κτηρίων, ενώ περιορίζει το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα.

Παράλληλα, η πιλοτική εφαρμογή του ευρωπαϊκού ερευνητικού έργου HORIZON Pro-GET-onE, η οποία εφαρμόστηκε σε φοιτητική εστία του ΕΚΠΑ, απέδειξε την αποτελεσματικότητα της προτεινόμενης πολυδιάστατης προσέγγισης για την αντιμετώπιση σημαντικών αναγκών στα υφιστάμενα κτήρια: αναβάθμιση της ασφάλειας ώστε να αντέχουν σε μελλοντικούς σεισμούς σε σεισμικές περιοχές και επίτευξη σχεδόν μηδενικής ενεργειακής κατανάλωσης, σε ευθυγράμμιση με τους στόχους της ΕΕ για μείωση της κλιματικής αλλαγής, προσθέτοντας παράλληλα υψηλή κοινωνική και αρχιτεκτονική αξία.

Σε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο γνωστό περιοδικό, Energy and Buildings, οι ερευνητές της ομάδας του ΕΚΠΑ έδειξαν ότι η κυκλική ανακαίνιση μπορεί να αποτελέσει βιώσιμη εναλλακτική στο μοντέλο «κατεδάφιση και ανακατασκευή», μειώνοντας δραστικά τις ενσωματωμένες εκπομπές άνθρακα. Η χρήση φυσικών και επαναχρησιμοποιήσιμων υλικών, όπως το ξύλο CLT ή ο δομικός χάλυβας, συμβάλλει στη μακροζωία των κτηρίων, ενώ περιορίζει το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα.

Παράλληλα, η πιλοτική εφαρμογή του ευρωπαϊκού ερευνητικού έργου HORIZON Pro-GET-onE, η οποία εφαρμόστηκε σε φοιτητική εστία του ΕΚΠΑ, απέδειξε την αποτελεσματικότητα της προτεινόμενης πολυδιάστατης προσέγγισης για την αντιμετώπιση σημαντικών αναγκών στα υφιστάμενα κτήρια: αναβάθμιση της ασφάλειας ώστε να αντέχουν σε μελλοντικούς σεισμούς σε σεισμικές περιοχές και επίτευξη σχεδόν μηδενικής ενεργειακής κατανάλωσης, σε ευθυγράμμιση με τους στόχους της ΕΕ για μείωση της κλιματικής αλλαγής, προσθέτοντας παράλληλα υψηλή κοινωνική και αρχιτεκτονική αξία.

Στον τομέα των καινοτόμων υλικών, η μελέτη της Ομάδας Ερευνών Κτηριακού Περιβάλλοντος ‘Life Cycle Assessment of Passive Radiative Cooling Materials’ που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Cleaner Environmental Systems ανέδειξε τα πλεονεκτήματα των ψυχρών υλικών παθητικής ακτινοβολίας (passive radiative cooling materials), τα οποία επιτρέπουν στα κτήρια να αποβάλλουν θερμότητα προς το διάστημα χωρίς κατανάλωση ενέργειας.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι επικαλύψεις βασισμένες σε φυσικές πρώτες ύλες, όπως το ανθρακικό ασβέστιο ή το θειικό βάριο, έχουν σημαντικά μικρότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα σε σχέση με πολυμερή συστήματα ή βαφές υψηλής ενεργειακής έντασης. Με απλές επιστρώσεις στις οροφές ή στα κελύφη των κτηρίων, τα υλικά αυτά μπορούν να μειώσουν τη θερμοκρασία επιφάνειας έως και 6°C, περιορίζοντας έτσι την ανάγκη για ψύξη και, κατ’ επέκταση, την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας. Μελέτες του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών δείχνουν ότι τα υλικά αυτά παρουσιάζουν υψηλή ανακλαστικότητα στην ηλιακή ακτινοβολία και υψηλό συντελεστή εκπομπής στην υπέρυθρη ακτινοβολία ειδικά στο ατμοσφαιρικό παράθυρο, διατηρώντας παράλληλα χαμηλό περιβαλλοντικό αποτύπωμα παραγωγής (Athanasopoulou et al. 2025).

Τέλος, η πρόσφατη έρευνα για την ενσωμάτωση τεχνολογιών Radiative Cooling στο κέλυφος των κτηρίων κατέδειξε ότι είναι δυνατή η μείωση των θερμικών φορτίων έως και κατά 20%, περιορίζοντας την ανάγκη για μηχανική ψύξη και συμβάλλοντας ουσιαστικά στη μείωση των εκπομπών. (Dragonetti et al. 2025)

Οι ερευνητικές αυτές πρωτοβουλίες δείχνουν ότι η ανάλυση κύκλου ζωής, ο κυκλικός σχεδιασμός και η υιοθέτηση καινοτόμων τεχνολογιών και υλικών συνθέτουν πλέον τη ρεαλιστική στρατηγική για το μέλλον των κατασκευών.

Κυκλικές πρακτικές στη δόμηση

Η βιωσιμότητα δεν εξαντλείται στα υλικά αλλά αφορά και τον τρόπο που αυτά χρησιμοποιούνται. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα Κυκλικής Οικονομίας (ECESP), οι πιο αποτελεσματικές πρακτικές περιλαμβάνουν:

1.Επαναχρησιμοποίηση υλικών από κατεδαφίσεις – όπως κουφώματα, τούβλα, μεταλλικά στοιχεία.

2.Σχεδιασμό για αποσυναρμολόγηση (Design for Deconstruction), ώστε τα κτήρια να αποσυναρμολογούνται εύκολα και τα υλικά να επανεισάγονται στην αλυσίδα αξίας.

3.Τοπική παραγωγή και προμήθεια υλικών, για τη μείωση των εκπομπών μεταφοράς.

4.Ψηφιακή ιχνηλασιμότητα μέσω Material Passports — μια πρακτική που καθιερώνεται σταδιακά στα ευρωπαϊκά έργα μέσω του πλαισίου Level(s) (European Commission, 2023).

Όπως σημειώνει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (EIB, 2024), τέτοιες πρακτικές μπορούν να μειώσουν τις συνολικές εκπομπές CO₂ των νέων έργων έως και 30% σε σύγκριση με τις σημερινές κατασκευαστικές μεθόδους.

Η πραγματική μετάβαση όμως προς τη βιώσιμη δόμηση δεν απαιτεί μόνο νέα υλικά, αλλά κυρίως αλλαγή νοοτροπίας (από τους μηχανικούς και αρχιτέκτονες μέχρι τους εργολάβους και τους κατασκευαστές, ίσως και τους ιδιοκτήτες), η οποία οδηγεί σε επαναπροσδιορισμό της έννοιας κατασκευή όχι μόνο σε σχέση με την οικονομική δαπάνη αλλά και με το ενεργειακό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα. 

Εφόσον οι αρχές της βιώσιμης δόμησης ενσωματώνονται ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού, κάθε κτήριο μπορεί να μειώσει ουσιαστικά το περιβαλλοντικό του αποτύπωμα και, μέσα από αυτή την ολιστική προσέγγιση, να αποδειχθεί κερδοφόρο όχι μόνο οικονομικά, αλλά και τεχνικά και κοινωνικά.

Στο «μικροσκόπιο» τα «πράσινα» δομικά υλικά και η βιωσιμότητα των κτηρίων

Προκλήσεις και προοπτικές

Η μετάβαση σε μια πραγματικά βιώσιμη δόμηση είναι σίγουρα δύσκολη, αλλά όχι ακατόρθωτη και παρότι έχουν γίνει σημαντικά βήματα, οι προκλήσεις παραμένουν.

Συγκεκριμένα αναφέρονται:

1. Το κόστος της μετάβασης

Παρόλο που τα «πράσινα» υλικά και οι κυκλικές πρακτικές γίνονται ολοένα και πιο προσβάσιμα, το αρχικό κόστος επένδυσης εξακολουθεί να είναι ένα σημαντικό εμπόδιο για πολλές επιχειρήσεις του κατασκευαστικού κλάδου που το θεωρούν βασικό ανασταλτικό παράγοντα.

Ωστόσο, οι δύο αυτές προσεγγίσεις στοχεύουν στη μείωση του συνολικού κόστους και των εκπομπών καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής ενός κτηρίου. Παρότι τα βιώσιμα υλικά συχνά έχουν υψηλότερο αρχικό κόστος, η ανθεκτικότητά τους, η χαμηλότερη ανάγκη συντήρησης και η βελτιωμένη ενεργειακή απόδοση οδηγούν σε σημαντική εξοικονόμηση πόρων σε βάθος χρόνου. Παράλληλα, η ανακυκλωσιμότητα και η επαναχρησιμοποίησή τους ενισχύουν την αξία των κατασκευών ενώ παράλληλα προσδίδουν περιβαλλοντικό όφελος.

Έτσι, η υιοθέτηση πράσινων υλικών δεν αποτελεί απλώς περιβαλλοντική επιλογή, αλλά στρατηγική επένδυση που αποδίδει τόσο οικονομικά όσο και λειτουργικά σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής του κτηρίου, χάρη στη χαμηλότερη συντήρηση, στη βελτιωμένη ενεργειακή συμπεριφορά και στην ανθεκτικότητα των υλικών (WorldGBC, Net Zero Carbon Buildings Report, 2023).

2. Ρυθμιστικό πλαίσιο και τυποποίηση

Η απουσία ενιαίων ευρωπαϊκών προτύπων για την αξιολόγηση του Whole Life Carbon (WLC) δυσχεραίνει τη σύγκριση μεταξύ έργων και χωρών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσπαθεί να καλύψει αυτό το κενό μέσα από το πλαίσιο Level(s), που λειτουργεί ως κοινό σύστημα μέτρησης και αναφοράς για βιώσιμα κτίρια (European Commission, 2023).
Παράλληλα, αρκετά κράτη – μέλη, όπως η Ολλανδία, η Δανία και η Φινλανδία,  έχουν ήδη θεσπίσει όρια ενσωματωμένου άνθρακα στα νέα κτίρια, ενώ ανάλογες ρυθμίσεις ετοιμάζονται και στη Γαλλία και τη Γερμανία. Η Ελλάδα, παρότι σε αρχικό στάδιο, έχει τη δυνατότητα να αξιοποιήσει την υπάρχουσα τεχνογνωσία και να αναπτύξει εθνικό πλαίσιο αξιολόγησης κύκλου ζωής, προσαρμοσμένο στις ιδιαιτερότητες του μεσογειακού κλίματος.

3. Εκπαίδευση και επαγγελματική κουλτούρα

Η μετάβαση προς τη βιωσιμότητα απαιτεί εκπαίδευση στη χρήση εργαλείων LCA, στην αξιολόγηση υλικών με βάση το ανθρακικό τους αποτύπωμα και στην εφαρμογή αρχών κυκλικού σχεδιασμού αλλά και αλλαγή νοοτροπίας.

Τελικά, η μετάβαση σε έναν κτηριακό τομέα μηδενικών εκπομπών δεν θα προέλθει μονομερώς από την εφαρμογή της τεχνολογίας, αλλά από το συνδυασμό γνώσης, καινοτομίας και συνείδησης. Οι κατασκευές του μέλλοντος θα είναι περισσότερο «οικοσυστήματα» παρά απλώς κτήρια, δηλαδή δομές που αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον, ανταποκρίνονται στις ανάγκες των χρηστών και αφήνουν ελάχιστο περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Και αυτό ακριβώς είναι το στοίχημα της επόμενης δεκαετίας: να κάνουμε τη βιώσιμη δόμηση κανονικότητα – όχι εξαίρεση.

Ενδεικτικές πηγές

1.Buildings Performance Institute Europe (BPIE). Whole-Life Carbon in Buildings. 2022.

2.European Environment Agency (EEA). Towards Circular and Climate-Neutral Buildings. 2023.

3.UNECE. Building Materials for Climate Neutrality. 2024.

4.Habert, G. et al. Cement and Concrete Research. 2020.

5.Ntouros, et al. Energies, 14(16), 4998. https://doi.org/10.3390/en14164998

6.Athanasopoulou, M. et al. Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2025.

7.European Commission. Level(s) Framework for Sustainable Buildings. 2023.

8.European Investment Bank (EIB). Financing Circular Construction. 2024.

9.World Green Building Council (WorldGBC). Net Zero Carbon Buildings Report. 2023.

10.Royal Institute of British Architects (RIBA). Education for Sustainable Practice. 2024.

11.World Economic Forum (WEF). Digital Transformation for Decarbonised Construction, 2024.

12.European Green Deal Progress Report. 2024.

πηγή: Εργοληπτικόν Βήμα Νο_146 της ΠΕΣΕΔΕ Το επιστημονικό σημείο αναφοράς του εργοληπτικού κόσμου

ΒΙΩΣΙΜΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ

Αυτά και άλλα πολλά άκρως ενδιαφέροντα στο περιοδικό της ΠΕΣΕΔΕ που κυκλοφορεί – ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ! Καλή ανάγνωση!