Ο ρόλος των υπηρεσιών μιας στάσης στην ενεργειακή ανακαίνιση κατοικιών

∗ Γιώργος Παυλικάκης

Αποτελούν πηγή πληροφόρησης, καθοδήγησης και υποστήριξης για ζητήματα ενεργειακής αναβάθμισης κτιρίων. Βοηθούν τους ενδιαφερόμενους να πλοηγηθούν στις διαδικασίες, να κατανοήσουν τις τεχνικές λύσεις, να αποκτήσουν πρόσβαση σε χρηματοδοτήσεις και να υλοποιήσουν έργα με αποτελεσματικό τρόπο.

Γράφει ο ∗ Γιώργος Παυλικάκης: Φυσικός – Δρ Διαχείρισης Περιβάλλοντος Εκπρόσωπος της Ε.Κ.ΠΟΙ.ΖΩ στο Ευρωπαϊκό έργο REVERTER

Τα κτίρια αποτελούν τον υπ’ αριθμόν ένα καταναλωτή ενέργειας, η οποία χρησιμοποιείται για τη θέρμανσή τους τον χειμώνα και τον δροσισμό τους το καλοκαίρι, εξασφαλίζοντας τη θερμική άνεση, την άνετη διαβίωση και την υγεία των ενοίκων τους. Σύμφωνα με την Eurostat, το 85% των κτιρίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν κατασκευαστεί πριν από το 2000 και το 75% έχουν χαμηλή ενεργειακή απόδοση[1].

H ενεργειακή ανακαίνιση των κτιρίων συνοδευόμενη από ένα ευνοϊκό πλαίσιο που περιλαμβάνει τεχνική βοήθεια και χρηματοδοτικά μέτρα, συμβάλλει στην εξοικονόμηση ενέργειας και στην ενεργειακή ασφάλεια, μειώνει το λογαριασμό της ενέργειας και βελτιώνει τις συνθήκες διαβίωσης των νοικοκυριών, ιδίως των ευάλωτων. Παράλληλα, οι επενδύσεις στην ενεργειακή ανακαίνιση των κτιρίων δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας και αυξάνει τον ανταγωνισμό στην κατασκευαστική βιομηχανία, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Στο πλαίσιο αυτό τέθηκε σε εφαρμογή στις 28 Μάϊου 2024 η αναθεωρημένη ευρωπαϊκή οδηγία για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων (EPBD)[2], στο άρθρο 18 της οποίας προβλέπεται η σύσταση και λειτουργία Γραφείων Υπηρεσιών μίας Στάσης (ΓΥΣ) για τη διευκόλυνση και καθοδήγηση όσων επιθυμούν να ανακαινίσουν ενεργειακά την κατοικία τους. Τα ΓΥΣ αναμένεται να προσφέρουν τόσο φυσικές όσο και διαδικτυακές υπηρεσίες, παρέχοντας συμβουλές, υποστήριξη στην πρόσβαση σε χρηματοδότηση και, σε κάποιες περιπτώσεις, αναλαμβάνοντας μικρά έργα. Στην οδηγία προβλέπεται τουλάχιστον ένα ΓΥΣ ανά 80.000 κατοίκους ή ανά περιφέρεια.

[1] https://energy.ec.europa.eu/topics/energy-efficiency/energy-performance-buildings/energy-performance-buildings-directive_en

[2] EU/2024/1275

Στόχος οι ποιοτικές και αξιόπιστες λύσεις ανακαίνισης

Το Γραφείο Υπηρεσιών μιας Στάσης της Ε.Κ.ΠΟΙ.ΖΩ

 Η Ένωση Καταναλωτών «Η Ποιότητα Ζωής» (Ε.Κ.ΠΟΙ.ΖΩ) – στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου REVERTER[i]^,[ii] λειτουργεί  ένα από τα  τέσσερα πιλοτικά ΓΥΣ που προβλέπονται σε αυτό σε ψηφιακή μορφή[iii] από τον Ιούλιο 2023 και σε φυσική μορφή από τον Μάιο 2024. Τα άλλα τρία ΓΥΣ, ψηφιακά και φυσικά λειτουργούν στο Μπρέζοβο-Βουλγαρία, Ρίγα-Λετονία και Κοϊμπρα-Πορτογαλία.

Το ΓΥΣ έχει ως βασικό σκοπό να διευκολύνει τις ενεργειακές ανακαινίσεις κατοικιών μέσω βιώσιμων και οικονομικά αποδοτικών λύσεων που βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης των ευάλωτων νοικοκυριών, συμβάλλοντας ταυτόχρονα στην άμβλυνση του προβλήματος της ενεργειακής φτώχειας.

Το ΓΥΣ καλύπτει την αστική περιοχή της Αθήνας («Πολεοδομικό Συγκρότημα Αθηνών-Πειραιά»), μία περιοχή πυκνοκατοικημένη που περιλαμβάνει 40 δήμους με πάνω από 3 εκατομμύρια κατοίκους. Το 62% από τις περίπου 1,66 εκατομμύρια κατοικίες (απογραφή 2011) σε αυτήν κατασκευάστηκε πριν από το 1980 και επομένως δεν πληροί τα πρότυπα ενεργειακής απόδοσης.

Κρίσιμο βήμα για τη λειτουργία του Γραφείου ήταν η εκπαίδευση του προσωπικού, καθώς και ατόμων από την τοπική κοινότητα από ποικίλα υπόβαθρα, όπως δημοτικές κοινωνικές υπηρεσίες, κοινοτικές οργανώσεις και ακαδημαϊκά ιδρύματα (π.χ. κοινωνικοί λειτουργοί των δήμων, μέλη της κοινότητας και φοιτητές πανεπιστημίων).

Προς αυτή την κατεύθυνση, (i) αναπτύχθηκε, στο πλαίσιο του REVERTER, ένα πρόγραμμα κατάρτισης και σχετικό εκπαιδευτικό υλικό και (ii) αναπτύχθηκε συνεργασία με δήμους και φορείς και στο πλαίσιο αυτό υπογράφηκαν  μνημόνια συνεργασίας με τους Δήμους Αγ. Αναργύρων-Καματερού, Αγ. Βαρβάρας, Αιγάλεω, με το Ελληνικό Δίκτυο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας και με το Κέντρο Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (Κ.Ε.ΠΕ.Α.) στο Μητροπολιτικό́ Πάρκο Αντώνη Τρίτση).

[i] Mε τη συνεργασία του Εργαστηρίου Μεταλλευτικής Τεχνολογίας και Περιβαλλοντικής Μεταλλευτικής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (Συντονιστής του έργου) και του Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών και Εξοικονόμησης Ενέργειας (ΚΑΠΕ), για τη διευκόλυνση της ενεργειακής αναβάθμισης κατοικιών ευάλωτων νοικοκυριών.

[ii] Βλ. www.reveterhub.eu

[iii] https://energeiakistegi.gr/

Οι κύριες δράσεις του γραφείου ΓΥΣ αφορούν:

-Χαρτογράφηση των ενεργειακών αναγκών των νοικοκυριών ώστε αυτές να αποτελέσουν βάση για το σχεδιασμό των μελλοντικών μέτρων πολιτικής.

-Ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των νοικοκυριών για:

• Τη συμμετοχή τους σε προγράμματα αναβάθμισης κατοικιών όπως το «Εξοικονομώ», «Αναβαθμίζω το σπίτι μου», κλπ.,
• τη στήριξή τους στις απαιτούμενες διαδικασίες συμμετοχής και στη χρήση ψηφιακών εργαλείων, όπως το REVERTERup!,
• τους βέλτιστους τρόπους εξοικονόμησης ενέργειας,
• την παροχή χρήσιμων πληροφοριών και σχετικού υλικού τόσο δια ζώσης, όσο και μέσω του ψηφιακού ΓΥΣ,
• την ομαλή μετάβασή τους σε καθαρές μορφές ενέργειας.
• Την ενημέρωσή για τα ενεργειακά δικαιώματα.
• Τη βελτιστοποίηση λογαριασμών ενέργειας.
• Τον σχεδιασμό ΓΥΣ για άλλους φορείς, όπως Δήμους και ενεργειακές κοινότητες.
• Εκπαιδεύσεις.

Μέσω του γραφείου, εξυπηρετήθηκαν με φυσική παρουσία 330 άτομα και πραγματοποιήθηκαν 790 επισκέψεις σε κατοικίες της Αττικής, κατά βάση σε ευάλωτα νοικοκυριά. Χαρακτηριστικός είναι και ο αριθμός των επισκέψεων στο ψηφιακό γραφείο, που έφθασε 4737, ενώ οι θεάσεις του ιστότοπου ξεπέρασαν τις 9000, μέχρι τέλος Οκτωβρίου 2025.

Από τις επισκέψεις στο ΓΥΣ αλλά και κατά τις επισκέψεις στις κατοικίες, κατά το διάστημα από τον Απρίλιο του 2024 μέχρι και τον Ιούνιο του 2025, πραγματοποιήθηκε χαρτογράφηση των ενεργειακών αναγκών τους, μέσω ερωτηματολογίου.

Η έρευνα έδειξε ό,τι[i]:

• Υπάρχει σημαντικό ποσοστό κτιρίων πολύ χαμηλής ή χαμηλής ενεργειακής απόδοσης. Για παράδειγμα, μόνο το 11,4% έχει μονωμένους τοίχους.
• Μεγάλο μέρος των νοικοκυριών, σχεδόν το 80% κινδυνεύει από ενεργειακή φτώχεια εκτός από τα ευάλωτα, τα οποία τη βιώνουν ήδη. Για την αντιμετώπιση της τα νοικοκυριά αναγκάζονται να περικόψουν βασικές δαπάνες, όπως δαπάνες για θέρμανση, ηλεκτρικό ρεύμα, αγορά τροφίμων και ένδυσης. Περίπου το 60% αναφέρει ότι αντιμετωπίζουν θερμική δυσφορία κατά τη διάρκεια του χειμώνα και του καλοκαιριού, το 62% αντιμετωπίζει προβλήματα υγρασίας ή μούχλας και το 18% έχει καθυστερήσεις στην πληρωμή των λογαριασμών ενέργειας και αναφέρει προβλήματα υγείας (όπως αρθριτικά ή ρευματικά προβλήματα και συχνά κρυολογήματα) που συνδέονται με ανεπαρκή θέρμανση και/ή υπερβολική υγρασία.
• Υπάρχει επιφύλαξη για τα προγράμματα «ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΩ» κυρίως σε θέματα που αφορούν στη γραφειοκρατία, στην αδυναμία πρόσβασης σε τραπεζικό δανεισμό και κάλυψης του υπολειπόμενου ποσού με ίδια κεφάλαια, στις υψηλές αμοιβές μηχανικών και σε επιπλέον έξοδα που προκύπτουν στην πορεία υλοποίησης, στην υψηλή αναλογικά αμοιβή μηχανικών/συμβούλων για την υποβολή της αίτησης και στην απώλεια της δαπάνης σε περίπτωση μη έγκρισης της αίτησης και τέλος, στη μεγάλη καθυστέρηση έναρξης εργασιών και αποζημίωσης.

[i] Αποτελέσματα της έρευνας στα ευάλωτα νοικοκυριά της Αττικής:  www.ekpizo.gr/οι-δράσεις-μας

Δημιουργία νέων θέσεων εργασίας – Ενίσχυση του κατασκευαστικού κλάδου

Συμπεράσματα από τη μέχρι τώρα λειτουργία του ΓΥΣ

Τα στοιχεία της έρευνας αναδεικνύουν μία σειρά από εμπόδια που αποτρέπουν την βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης των κατοικιών, με αποτέλεσμα η πλειοψηφία των νοικοκυριών να αποκλείεται από τα οφέλη της πράσινης μετάβασης.

• Η προσωπική επαφή με τα ευάλωτα άτομα είναι πρωταρχικής σημασίας λόγω ότι δεν εμπιστεύονται εύκολα, δεν έχουν καμία ενημέρωση, νιώθουν απομονωμένοι και περιορίζονται στην ικανοποίηση των βασικών αναγκών επιβίωσης.
• Η οικοδόμηση δεσμών με την τοπική κοινότητα είναι μια χρονοβόρα και επώδυνη διαδικασία.
• Τα χρηματοδοτικά προγράμματα είναι ανεπαρκή π.χ. χαμηλά ποσοστά επιδοτήσεων σε συνδυασμό με έλλειψη ιδίων κεφαλαίων/πρόσβασης σε τραπεζική χρηματοδότηση.
• Υπάρχουν διοικητικά εμπόδια, π.χ. ιδιοκτησιακό καθεστώς, γραφειοκρατία κλπ.
• Έκτακτες συνθήκες, π.χ. η «κρίση κόστους ζωής» αποτελούν ανασταλτικό παράγοντα για την ενεργειακή ανακαίνιση των κατοικιών.

Προτάσεις

Η ενεργειακή ανακαίνιση των κατοικιών, είναι ένα ολιστικό και πολυδιάστατο πρόβλημα που επηρεάζει διαφορετικούς οικονομικούς τομείς και απαιτεί:

• Εφαρμογή ενός ισορροπημένου μείγματος πολιτικών και μέτρων, με την ενεργό συμμετοχή των αρμόδιων φορέων που απασχολούνται στον τομέα της ενέργειας, για το σχεδιασμό προγραμμάτων ανακαίνισης κατοικιών που να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των νοικοκυριών.
• Ενίσχυση της συμμετοχής των Δήμων και στοχευμένες καμπάνιες ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης και προσέγγισης ευάλωτων νοικοκυριών και ιδιοκτητών ακινήτων-ενοικιαστών.
• Εφαρμογή απλουστευμένων και τυποποιημένων διαδικασιών για τη συμμετοχή των ενεργειακά φτωχών νοικοκυριών στις σχεδιαζόμενες πολιτικές. Η ανακαίνιση κτιρίων μπορεί να γίνει μοχλός κοινωνικής δικαιοσύνης.
• Προοδευτικούς συντελεστές επιδότησης ενεργειακών ανακαινίσεων, ανερχόμενους μέχρι και στο 100% του κόστους ανακαίνισης για τις πιο ευάλωτες ομάδες.
• Απλοποίηση διαδικασιών και μείωση γραφειοκρατίας.
• Ίδρυση Γραφείων Υπηρεσιών μίας Στάσης σε Δήμους ή/και φορείς όπως οι ενεργειακές κοινότητες με ταυτόχρονη δημιουργία συστήματος παρακολούθησης της απόδοσης τους.    

πηγή: Εργοληπτικόν Βήμα Νο_146 της ΠΕΣΕΔΕ Το επιστημονικό σημείο αναφοράς του εργοληπτικού κόσμου

ΒΙΩΣΙΜΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ

Αυτά και άλλα πολλά άκρως ενδιαφέροντα στο περιοδικό της ΠΕΣΕΔΕ που κυκλοφορεί – ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ! Καλή ανάγνωση!