Share
∗ Δημήτρης Δαμίγος
Γράφει ο ∗ Δημήτρης Δαμίγος, Καθηγητής ΕΜΠ
Η αναγκαιότητα ανακαίνισης των υποδομών της χώρας είναι αναμφισβήτητη, καθώς με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνονται ταυτόχρονα εξοικονόμηση ενέργειας, εξοικονόμηση κόστους για τους πολίτες, βελτίωση των καθημερινών συνθηκών διαβίωσης και βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας των πολιτών.
Η ενεργειακή αναβάθμιση του κτηριακού δυναμικού της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) αποτελεί βασικό πυλώνα της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας (European Green Deal), καθώς τα κτήρια ευθύνονται για περίπου 36% της συνολικής ενεργειακής κατανάλωσης και 40% των εκπομπών CO₂, συνδεόμενη άμεσα με τον στόχο κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050. Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εισήγαγε το 2020 την Πρωτοβουλία “Κύμα Ανακαίνισης” (Renovation Wave Initiative) για την επιτάχυνση των ρυθμών ενεργειακής αναβάθμισης, με στόχο τον διπλασιασμό τους έως το 2030, δίνοντας έμφαση στις κατοικίες χαμηλού εισοδήματος, στα δημόσια κτήρια και στη μείωση της ενεργειακής φτώχειας. Ειδικά για τα κτήρια κατοικίας, προωθείται η βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης μέσω μέτρων όπως η θερμομόνωση, η αντικατάσταση κουφωμάτων, η εγκατάσταση αποδοτικών συστημάτων θέρμανσης/ψύξης και η αξιοποίηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Ενισχύεται, επίσης, η δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων και συνεργατικών σχημάτων, για μείωση του κόστους και ενθάρρυνση συμμετοχής των πολιτών.
Βασικοί άξονες της πολιτικής αποτελούν οι αναθεωρημένες Οδηγίες για την Ενεργειακή Απόδοση των Κτηρίων (EPBD) και για την Ενεργειακή Απόδοση (EED), οι οποίες συνδέουν την αναβάθμιση με περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς στόχους, όπως η ενίσχυση της απασχόλησης, η μείωση του ενεργειακού κόστους και η βελτίωση της ποιότητας ζωής.
Σε εθνικό επίπεδο, το αναθεωρημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ) προβλέπει μείωση της χρήσης πρωτογενούς ενέργειας στα οικιακά κτήρια κατά 16% έως το 2030 και 20–22% έως το 2035, με ρυθμούς ανακαίνισης 68.000–70.000 κατοικιών ετησίως την περίοδο 2025–2030, 64.000 κατοικιών για την περίοδο 2031-2040 και 83.000 κατοικιών για την περίοδο 2041-2050. Ήδη υλοποιούνται προγράμματα όπως «Εξοικονομώ», «Αναβαθμίζω το Σπίτι μου», «Αλλάζω Σύστημα Θέρμανσης» κ.ά., συνολικού προϋπολογισμού περίπου 3 δισ. ευρώ, που αύξησαν κατά 67% τις ανακαινισμένες κατοικίες σε σχέση με το 2019.
Παρά την πρόοδο όμως, παραμένουν προκλήσεις σχετικά με την επάρκεια των τεχνικών υποδομών, τη συμμετοχή νοικοκυριών χαμηλού – μεσαίου εισοδήματος, την παρακολούθηση και πιστοποίηση των παρεμβάσεων, καθώς και την αποτελεσματικότητα των δράσεων στην αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας και των συγκρουόμενων συμφερόντων ιδιοκτητών και ενοικιαστών.
Κατοικίες σύγχρονες, ενεργειακά αποδοτικές και ποιοτικές για όλους
Τα οφέλη της ενεργειακής ανακαίνισης
Η ενεργειακή ανακαίνιση μιας κατοικίας προσφέρει οφέλη σε πολλαπλά επίπεδα – ατομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό – τα οποία διαφέρουν ανάλογα με τη χώρα, τον τύπο του κτιρίου, κ.ά.. Τα πιο άμεσα οφέλη σχετίζονται με τη μείωση της κατανάλωσης και των λογαριασμών ενέργειας, καθώς και τη βελτίωση της θερμικής άνεσης. Ωστόσο, οι ενεργειακές ανακαινίσεις αποφέρουν και σημαντικά έμμεσα περιβαλλοντικά, οικονομικά και κοινωνικά οφέλη.
Περιβαλλοντικά οφέλη
Οι ανακαινίσεις συμβάλλουν στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, αντιμετωπίζοντας την κλιματική κρίση. Εκτιμάται ότι οι ριζικές παρεμβάσεις μπορούν να μειώσουν την τελική κατανάλωση ενέργειας έως 75% μέχρι το 2050 σε σχέση με το 2010. Η ενεργειακή απόδοση αποτελεί γενικά πιο οικονομικά αποδοτικό και άμεσα εφαρμόσιμο μέτρο από άλλες δράσεις μετριασμού της κλιματικής αλλαγής. Παράλληλα, η ενσωμάτωση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μειώνει την εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα, περιορίζει τις εκπομπές ρύπων και προστατεύει τα οικοσυστήματα, συμβάλλοντας στη μείωση των επιπτώσεων της ρύπανσης, του εξωτερικού κοινωνικού κόστους και της εξάντλησης φυσικών πόρων.
Οικονομικά οφέλη
Οι ενεργειακές ανακαινίσεις αποφέρουν οφέλη στα νοικοκυριά και στην εθνική οικονομία. Μειώνουν τα ενεργειακά έξοδα, αυξάνοντας το διαθέσιμο εισόδημα, και περιορίζουν τις δημόσιες δαπάνες για επιδοτήσεις (όπως το επίδομα θέρμανσης). Παράλληλα, αυξάνουν την αξία των ακινήτων και ενισχύουν την απασχόληση στους τομείς των κατασκευών, της μεταποίησης και των υπηρεσιών. Υπολογίζεται ότι για κάθε εκατομμύριο ευρώ σε έργα ενεργειακής απόδοσης δημιουργούνται 17-19 θέσεις εργασίας, ενώ τα φορολογικά έσοδα φτάνουν έως και το 30% του κόστους ανακαίνισης. Επιπλέον, η μείωση της ενεργειακής ζήτησης περιορίζει την ανάγκη εισαγωγής καυσίμων, ενισχύοντας την ενεργειακή ασφάλεια και τη μακροοικονομική σταθερότητα. Η βελτίωση της ποιότητας αέρα και της θερμικής άνεσης οδηγεί επίσης σε λιγότερα προβλήματα υγείας και μικρότερο κόστος υγειονομικής περίθαλψης.
Κοινωνικά οφέλη
Οι ενεργειακές ανακαινίσεις συμβάλλουν στην αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας, μειώνοντας τους λογαριασμούς και εξασφαλίζοντας ικανοποιητικές συνθήκες διαβίωσης, ιδιαίτερα για τα ευάλωτα νοικοκυριά. Μπορούν να μειώσουν τη θνησιμότητα και νοσηρότητα που συνδέονται με τη χαμηλή θερμική άνεση και την ατμοσφαιρική ρύπανση. Επιπλέον, μέσω της δημιουργίας θέσεων εργασίας, της βελτίωσης της υγείας και της πρόσβασης σε προσιτές ενεργειακές υπηρεσίες, προάγουν την κοινωνική ισότητα και συνοχή. Ωστόσο, υπάρχουν ανησυχίες ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι ανακαινίσεις μπορεί να οδηγήσουν σε εξευγενισμό (gentrification) και εξώσεις λόγω ανακαίνισης (renovictions).
Οι προκλήσεις της ενεργειακής ανακαίνισης
Η ενεργειακή αναβάθμιση κατοικιών αντιμετωπίζει οικονομικές, τεχνικές, νομοθετικές, διοικητικές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές και οργανωτικές δυσκολίες, καθώς και ζητήματα που σχετίζονται με τη λήψη συλλογικών αποφάσεων, ιδιαίτερα σε πολυκατοικίες. Η αναγνώριση και η κατανόηση αυτών των εμποδίων αποτελούν βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική υλοποίηση των σχετικών ενεργειακών πολιτικών.
Οικονομικές προκλήσεις
Το υψηλό αρχικό κόστος επένδυσης λειτουργεί αποτρεπτικά για πολλούς ιδιοκτήτες, ιδιαίτερα όταν τα οικονομικά οφέλη προκύπτουν μακροπρόθεσμα. Η περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, επιχορηγήσεις ή δάνεια με ευνοϊκούς όρους, εντείνουν το πρόβλημα. Παράλληλα, η αβεβαιότητα σχετικά με την πραγματική εξοικονόμηση ενέργειας και την αύξηση της αξίας του ακινήτου, καθώς και οι διακυμάνσεις στις τιμές ενέργειας και στα επιτόκια δανεισμού προσθέτουν επιπλέον ρίσκο και λειτουργούν αποτρεπτικά.
Προκλήσεις και προοπτικές για την ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών
Τεχνικές προκλήσεις
Η παλαιότητα και οι κατασκευαστικές ιδιαιτερότητες πολλών κτιρίων δυσχεραίνουν την ενσωμάτωση νέων συστημάτων. Συχνά απαιτούνται εκτεταμένες επισκευές ή προσαρμογές για να καταστούν οι παρεμβάσεις αποτελεσματικές και ασφαλείς. Επιπλέον, η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και τεχνικής γνώσης για τις σύγχρονες τεχνολογίες δημιουργεί καθυστερήσεις, λανθασμένες εκτιμήσεις κόστους και δυσπιστία απέναντι στις ενεργειακές λύσεις.
Νομοθετικές και διοικητικές προκλήσεις
Η γραφειοκρατία, οι συχνές αλλαγές στους κανονισμούς και η έλλειψη σαφών οδηγιών δυσχεραίνουν την εφαρμογή έργων ενεργειακής ανακαίνισης. Ο ανεπαρκής συντονισμός μεταξύ κρατικών και ιδιωτικών φορέων, καθώς και η περιορισμένη στήριξη της Πολιτείας, καθιστούν την υλοποίηση των έργων πιο αργή και περίπλοκη.
Ενημερωτικά εμπόδια
Η έλλειψη ενημέρωσης για τα πλεονεκτήματα και τις διαθέσιμες επιδοτήσεις οδηγεί σε χαμηλή συμμετοχή. Η απροθυμία αλλαγής, η περιορισμένη οικολογική κουλτούρα και η έλλειψη εμπιστοσύνης προς τις αρχές ή τους κατασκευαστές ενισχύουν την αναποφασιστικότητα των νοικοκυριών.
Οργανωτικές δυσκολίες
Τα διαφορετικά συμφέροντα ιδιοκτητών και ενοικιαστών, η πολυϊδιοκτησία και η απουσία αποτελεσματικών μηχανισμών λήψης συλλογικών αποφάσεων αποτελούν σημαντικές δυσκολίες. Η απροθυμία ηλικιωμένων ιδιοκτητών ή η ανησυχία για την αναστάτωση που προκαλούν τα έργα συχνά οδηγούν σε καθυστερήσεις ή εγκατάλειψη σχεδίων.
Περιβαλλοντικοί παράγοντες
Οι κλιματολογικές συνθήκες επηρεάζουν την ενεργειακή κατανάλωση αλλά και την αποδοτικότητα τεχνολογιών ΑΠΕ. Η ηλιοφάνεια και οι θερμοκρασιακές διακυμάνσεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την επιτυχία των παρεμβάσεων και, κατ’ επέκταση την προθυμία των νοικοκυριών να υλοποιήσουν δράσεις ενεργειακής εξοικονόμησης.
Ορισμένες σκέψεις για την ενίσχυση των ενεργειακών αναβαθμίσεων κατοικιών
Η αποτελεσματική αντιμετώπιση των παραπάνω εμποδίων, ώστε να επιταχυνθεί η ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών στη χώρα απαιτεί συνδυασμένη δράση των εμπλεκόμενων μερών της Πολιτείας, των φορέων της αγοράς και της κοινωνίας, προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε χρηματοδοτήσεις, να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών και να επιτευχθεί μια ουσιαστική μετάβαση προς ένα πιο ενεργειακά αποδοτικό και βιώσιμο κτιριακό απόθεμα.
Στην κατεύθυνση αυτή, προτείνονται ορισμένα ενδεικτικά μέτρα σε τρεις κατευθύνσεις, σε συμφωνία με την ευρωπαϊκή και εθνική στρατηγική, αξιοποιώντας και την εμπειρία του έργου REVERTER, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Πρόγραμμα LIFE της ΕΕ και είχε ως βασικό στόχο την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας μέσω της ριζικής ανακαίνισης κατοικιών ευάλωτων νοικοκυριών:
Α. Ανάπτυξη «Υπηρεσιών Μιας Στάσης» για τη διευκόλυνση των διαδικασιών ενεργειακής ανακαίνισης, με συγκεκριμένες προδιαγραφές:
- Εγκαθίδρυση συγχρηματοδοτούμενων και επαγγελματικών γραφείων ΥΜΣ με τη χρήση αξιόπιστων μεσολαβητών σε κλιμακωτά μοντέλα (ενεργειακοί πρεσβευτές για την ευαισθητοποίηση του κοινού, ειδικοί για τεχνικές αξιολογήσεις, κοινωνικοί λειτουργοί για σύνθετες περιπτώσεις).
- Παροχή ολοκληρωμένων υπηρεσιών ενεργειακής ανακαίνισης, διαθέσιμων δωρεάν σε ευάλωτα νοικοκυριά.
- Πραγματοποίηση εκστρατειών ενημέρωσης που στοχεύουν ειδικά σε νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος (π.χ. προβολή της άμεσης άνεσης και της σταθεροποίησης των ενεργειακών δαπανών και όχι των μακροπρόθεσμων οφελών, χρήση κινητών γραφείων ΥΜΣ, ανάπτυξη ψηφιακών γραφείων ΥΜΣ, κλπ.).
- Παρακολούθηση και παροχή ενημερώσεων σχετικά με την επιτυγχανόμενη απόδοση των ενεργειακών ανακαινίσεων.
Β. Σχεδιασμός πιο συμπεριληπτικών προγραμμάτων επιδότησης για την ενεργειακή αναβάθμιση κατοικιών:
- Καθιέρωση προοδευτικών κλιμάκων επιδότησης για την αποφυγή φαινομένων «εγκατάλειψης» και «λαθραίας ωφέλειας», με ποσοστά επιδότησης 100% για τα ευάλωτα νοικοκυριά και παροχή εγγυημένων δανείων με μηδενικό επιτόκιο και μεγαλύτερη περίοδο αποπληρωμής.
- Αποφυγή απαιτήσεων προχρηματοδότησης (ακόμη και για την υποβολή αίτησης).
- Προώθηση εγγυήσεων εξοικονόμησης ενέργειας για τη μείωση της αβεβαιότητας που διακατέχει τα νοικοκυριά.
- Συνδυασμός ανακαινίσεων με προσωρινές ελαφρύνσεις του ενεργειακού κόστους για την αποφυγή της πιθανά προκαλούμενης από τις ανακαινίσεις φτώχειας.
Γ. Σχεδιασμός προγραμμάτων ενεργειακής ανακαίνισης σε επίπεδο γειτονιάς (neighborhood-scale renovations), που αντιμετωπίζουν τις κατοικίες ως συλλογικά ενεργειακά συστήματα, συνδυάζοντας τεχνικές, κοινωνικές και χρηματοδοτικές παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας και υψηλής αποδοτικότητας.
Η εμπειρία από την εφαρμογή σχετικών προγραμμάτων σε ευρωπαϊκές χώρες, π.χ. το πρόγραμμα “Energetische Stadtsanierung – Quartierskonzepte” (KfW-Programm 432) στη Γερμανία και τα προγράμματα “ÉcoQuartiers” και “Habiter Mieux” στη Γαλλία που εστιάζουν στη συνδυασμένη ενεργειακή και κοινωνική αναζωογόνηση υποβαθμισμένων περιοχών, αναδεικύει μια σειρά από οφέλη, όπως:
- Αξιοποίηση οικονομιών κλίμακας, μειώνοντας το κόστος ανά κατοικία.
- Μεγαλύτερη ενεργειακή απόδοση μέσω συλλογικών λύσεων (π.χ. κοινές εγκαταστάσεις ΑΠΕ).
- Αναζωογόνηση υποβαθμισμένων αστικών περιοχών, με ταυτόχρονη μείωση ενεργειακής φτώχειας και δημιουργία πράσινων θέσεων εργασίας .
Θα πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι, και αυτά τα προγράμματα αντιμετωπίζουν προκλήσεις που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη, όπως θεσμικά εμπόδια και πολυπλοκότητα συντονισμού μεταξύ δημόσιων, ιδιωτικών και τοπικών φορέων, τεχνική πολυπλοκότητα λόγω διαφοροποιημένων κτηριακών τύπων και υποδομών ακόμη και κοινωνικές εντάσεις (π.χ. φόβοι για εξευγενισμό ή αύξηση ενοικίων μετά την ανακαίνιση).
πηγή: Εργοληπτικόν Βήμα Νο_146 της ΠΕΣΕΔΕ Το επιστημονικό σημείο αναφοράς του εργοληπτικού κόσμου
Αυτά και άλλα πολλά άκρως ενδιαφέροντα στο περιοδικό της ΠΕΣΕΔΕ που κυκλοφορεί – ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ! Καλή ανάγνωση!
